Atatürk-İnönü arasında 1916 yılında başlayan cephe arkadaşlığı Milli Mücadele’de daha da güçlenerek sonrasında yakın kader birliğine ulaşmıştır. Çanakkale’deki başarısı nedeniyle 35 yaşında general olan Mustafa Kemal, 1916 yılı mart ayında Diyarbakır Silvan’da kolordu komutanlığına tayin edildi.
Bir süre sonra Diyarbakır’daki 2. Ordu Komutanlığı’na getirildi. Bu ordunun kurmay başkanı Albay İsmet Bey’di.
İnönü daha sonra kolordu komutanı olarak Mustafa Kemal’in emrinde çalıştı. Savaş meydanında astüst ilişkisi içinde bu görevler Ekim 1918’e kadar iki yıla yakın sürmüştür. Bir üst komutan olarak Atatürk’ün 1917’de İnönü’ye verdiği sicil önemlidir: “Orduda ve memlekette üstleneceği önemli vatan görevlerinde ve hizmetlerinde kendisinden büyük hizmetler beklenir.” Cümlesini taşıyordu.
Bu sicil Mustafa Kemal’in, Albay İsmet Bey’i beğenip takdir ettiğinin ve ona ileride önemli görevler vermekten çekinmeyeceğinin ilk işaretidir. MİLLİ MECLİS’İN GENELKURMAY BAŞKANI 23 Nisan 1920’de Gazi Meclis açılınca Mustafa Kemal, Meclis tarafından seçilecek olan Genelkurmay Başkanlığı’na Albay İsmet Bey’i aday göstermiş ve seçtirmiştir. Daha sonra boşalan Batı Cephesi Komutanlığı’na İnönü’yü getirmiştir.
İnönü, Lozan Barış Konferansı için oluşan delegeler kurulu başkanlığına, 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edilince Cumhuriyetin ilk başbakanlığına getirilmiştir. İnönü Cumhuriyetin ilanından sonra ilk başbakandır. Fethi Okyar ’ın 103 günlük başbakanlığı dışında bu görev 14 yıl 8 ay 13 gün sürmüştür. Bu süre içinde Cumhurbaşkanı Atatürk ile Başbakan İnönü arasında yıllar süren uyumlu bir çalışma düzeni sağlanmıştı.
Falih Rıfkı Atay, Çankaya adını taşıyan ünlü kitabında Atatürk’ün yakınlarına “Çocuklar, Çankaya’da rahat ediyorsam İsmet sayesindedir” dediğini yazmıştır. (1) Bu yakın çalışma düzeni kesintisiz 1937 yılına kadar sürdü. 1937 yılına gelince Gazi Çiftliği, Hatay, Nyon Konferansı, İngilizlerin Dizbağı Nişanı konularında aralarında çelişkiler çıktı. Atatürk ile anlaşan İnönü 20 Eylül 1937’de 1. 5 aylık izin aldı.
Ertesi günü (21 Eylül 1937) İstanbul’da Türk Tarih Kurumu Kurultayı’nı birlikte izlediler. Kurultay devam ederken İnönü, Atatürk’ün kendisi hakkındaki düşüncesini öğrenebilmek için bir kâğıda “... Demek bana çok dargın değilsin?” diye yazıp ona uzattı. Atatürk de buna karşılık “Hayır, her şeyi unuttum; bildiğin gibi arkadaşım ve kardaşımsın” diye yazarak eski bağlılığın sürdüğünü belirtmişti.
(2) Başbakanlıktan izinli olarak ayrılan İnönü, Atatürk tarafından İzmir’de yapılan askeri manevra tatbikatına çağrıldı. Ayrıca Nazilli Bez Fabrikası’nın açılışına da davet edildi. Zaten Nazilli Fabrikası’nı başbakanlığı süresinde İnönü gerçekleştirmişti. (9 Ekim 1937) HİZMETLER TAKDİR EDİLECEKTİR İzinli olan İnönü, 25 Ekim 1937’de başbakanlıktan istifa etti.
Aynı zamanda yüklenmiş olduğu CHP Genel Başkan Vekilliği’nden de ayrıldı. Atatürk, aynı gün (25 Ekim) verdiği resmi yanıtta, istifasının kabul edildiğini bildirirken “devrim”in başlangıcından bugüne yaptığı tarihi hizmetleri Türk ulusunun daima takdir ve şükranla anacağını belirtti.
Atatürk bu mektupta şunları da yazdı: “Şimdiye kadar olduğu gibi bundan sonra da en büyük ve önemli hizmetlere olan yüksek liyakatinizin takdirkârı olduğumu burada da tekrar etmekten haz duyarım.” (3) Atatürk bu resmi yanıtta İnönü’nün en önemli hizmetlerdeki “yüksek yeteneğinin takdirkârı” olduğunu belirtiyordu.
İNÖNÜ’NÜN HASTALANMASI VE ATATÜRK’ÜN MEKTUBU Atatürk, Dolmabahçe’de kalırken İnönü’nün 1937 yılı sonlarında hastalandığını haber alınca onu ziyaret etmeyi düşündü. Ancak kendisi de hastaydı. 1938 yılı başında onun yeni yılını kutlamayı ihmal etmemişti. “Sevgili dostum, kardeşim, aziz evladım!”
diye başlayan mektupta, İnönü’nün rahatsızlığının önemli olmadığını öğrenince teselli bulduğunu belirterek şöyle devam etmişti: “Artık iyisin! Yakın aldığım haberler bunu doğrulamaktadır. Tekrar yeni senenin, senin, benim ve bütün Türk ulusunun huzur, sükûn ve parlaklıkla karşılanacağının müjdecisi gibi görüyorum... Derin muhabbetle, sarsılmaz kardeşlik hisleriyle gözlerinden öperim.”
(4) LOZAN ANTLAŞMASI’NIN YILDÖNÜMÜ Lozan Antlaşması’nın 15. yıldönümü olan 24 Temmuz 1938’de Atatürk Dolmabahçe’den İnönü’ye telgraf göndererek tebriklerini ve iyi dileklerini iletti. Ayrıca Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak ’a kendi el yazısıyla yazdığı not çerçeveli olarak yan tarafta verilmiştir.
İNÖNÜ’NÜN 5 EKİM 1938 TARİHLİ MEKTUBU İnönü’nün Atatürk’ün ölümünden 36 gün önce, 5 Ekim 1938’de Atatürk’e yazdığı mektup: “Sevgili Atatürk, sevgili velinimetim” diye başlıyor ve şöyle devam ediyor: “Muhterem Celal Bayar bana selamlarınızı getirdi. Çok sevindim. Bir soğuk algınlığından yatakta ızdırap çekerken sizden lütufkâr ve şefkatli bir haber bana ihya edici (hayat veren) bir ilaç gibi geldi.
Yüreğimin ta içinde bütün muhabbet hislerim sızladı. Bütün ömrümün en aziz hatıralarını teşkil eden hadiseler hafızamda canlandı. Aziz varlığınız düşüncelerimin âlicenap timsalidir (sevecen simgesidir). Sizin bir an evvel afiyet bulmanız (iyileşmeniz) yegâne ve en samimi dileğimdir. Sizi kudret ve sıhhatle ve şan şerefle aramızda ve başımızda görmek ümidim her zamandan ziyade sağlamdır.
Can verici yüzünüzden, doymadan binlerce öperim sevgili Atatürk, büyük Atatürk, velinimetim Atatürk! Tazim ile (saygıyla).” (5) İnönü, 23 Temmuz 1938 tarihli mektubunu şöyle bitiriyordu: “Derin tazimle ve dayanılmaz bir özleyişle ellerinizden öperim, velinimetim.” BİN CANIM OLSA BİNİ DE SANA FEDA OLSUN İnönü, 10 Kasım’dan “12” gün önce Atatürk’e bir mektup daha göndermişti.
28 Ekim 1938 günlü bu mektup da duygu yüklü idi. “Benim hastalık safahatı ile yakından meşgul olmuşsunuz, Cumhuriyetimizin, ailelerimizin ve naçiz şahıslarımızın sıhhatlerini şefkatli yüreğinize kaygu edindiniz. Emin olunuz ki cemiyet, aile ve şahıs olarak sizin huzur ve memnuniyetiniz bizim tek ve en kıymetli emelimizdir. Güzel Atatürk, sevgilim Atatürk! Bin canım olsa bini de sana feda olsun.
Ellerinden, yüzünden, gözünden binlerce öperim, velinimetim Atatürk!” (6) Bu mektup, “Bin canım olsa bini de sana feda olsun... Velinimetim Atatürk” cümlesiyle bitiyordu. DEĞERLENDİRME Atatürk-İnönü arasındaki ilişki son derece güçlüdür. Birbirini seven, anlayan, Milli Mücadele’de omuz omuza savaşan iki Kuvayı Milliyeciden söz ediyoruz.
Sağcı yazarlar ölümünden önce Atatürk ile İnönü’nün dargın olduğunu, birbirleriyle konuşmadıklarını yazarlar. Yukarıdaki mektuplar Atatürk’le İnönü’nün dargın olmadıklarını tartışmasız olarak ortaya koymaktadır. Atatürk’le İnönü karşılaştırılırken birinci ve ikinci adam değerlendirmesi yapılır. Aslında, bu ikili birbirlerini tamamlayan iki Kuvayı Milliyecidir.
Kaynak: Cumhuriyet Son Dakika
